به گزارش پایگاه خبری ربیع، «ویروس کرونا در ایران مشاهده شد»، «درمان کرونا با طب سنتی»، «ویروس کرونا به دست ارتش چین ساخته شده است»، «درمان کرونا با هروئین»، این‌ها تنها بخشی از شایعاتی است که در فضای مجازی دست به دست می‌شود.

شایعات پدیده جدید نیستند و از زمانی که بشر در جوامع متراکم زندگی خود را آغاز کرده وجود داشته‌اند اما امروز با ظهور شبکه‌های اجتماعی فراگیر این شایعات در کمتر از چند دقیقه مرزهای جغرافیایی در در می‌نوردند و به تمام جهان مخابره می‌شود.

این شایعات گاهی چنان واقعی هستند که افراد کارکشته و متخصصان خبر را نیز دچار گمراهی می‌کنند.

سؤال مهمی که درباره شایعات وجود دارد این است که اساساً چرا شایعات به وجود می‌آیند؟

ساخت و انتشار شایعه دلایل متعددی دارد اما مهمترین دلیل آن منفعت طلبی است. در پس هر شایعه‌ای منفعت فرد و یا افرادی نهفته است. حتی شایعاتی که تنها به دلیل خنده و تفریح منتشر می‌شوند را نیز باید زیر مجموعه‌ای از منفعت طلبی دانست زیرا سرگرم شدن و خندیدن نیز منفعتی کوتاه مدت برای افرادی است که دست به انتشار شایعه می‌زنند.

اما سؤال مهم دیگر این است که چرا شایعات تا این حد گسترش پیدا می‌کنند؟

شایعات معمولاً بر پایه کم آگاهی افراد بنا می‌شوند و هر چه دانش و آگاهی مردم نسبت به موضوعی کمتر باشد راه برای جعل اخبار عجیب‌تر باز خواهد شد. به عنوان مثال در مورد اخیر ویروس کرونا به دلیل ماهیت ناشناخته این ویروس و اینکه موضوعی علمی و تخصصی است شایعه سازان به راحتی می‌توانند روی موضوعاتی مانند درمان و یا دلیل به وجود آمدن این ویروس مانور دهند در حالی که این ویروس به قدری عجیب و ناشناخته بود که حتی دانشمندان و متخصصان ویروس شناس را هم متعجب کرده بود. در واقع کم آگاهی بسیاری از مردم درباره ماهیت ویروس‌ها زمینه خوبی را برای شایعه سازان فراهم می‌کند در حالی که ویروس‌ها خیلی قبل از انسان بر روی کره زمین وجود داشته‌اند و شیوع و یا جهش آنها اتفاقی عجیب و غیر قابل انتظار نیست و کسانس که با علم ویروس شناسی آگاهی دارند می‌دانند که هر روز باید منتظر ظهور ویروسی تازه جهش یافته باشند.

اما دلیل مهم دیگر درباره گسترش شایعات عدم شفافیت است. شایعه و شفافیت رابطه‌ای معکوس دارند به طوری که هر چه میزان شفافیت پایین باشد میزان شایعه نیز به همان مقدار بالا خواهد رفت و بر عکس آن هر مقدار میزان شفافیت بالا باشد میزان شایعه نیز پایین خواهد آمد.

همواره در جوامعی که میزان شفافیت پایین است شایعات به صورتی عجیب منتشر می‌شوند به عنوان مثال در کشوری مانند کره شمالی شایعات به قدری عجیب و دور از ذهن است که شنیدن آن بسیاری از مردم را در دیگر کشورها به خنده وا می‌دارد اما مردم کره شمالی که در یکی از بسته‌ترین کشورهای دنیا زندگی می‌کنند به دلیل نبود شفافیت از سوی حکومت خود ناچار به باور شایعات و حتی دامن زدن به آن هستند.

دلیل مهم دیگر درباره گسترش شایعات فضای مجازی است. فضای مجازی با وجود همه مزیت‌هایش محلی برای گسترش شایعات است. به دلیل اینکه هیچ محدودیتی در انتشار اخبار در این فضا وجود ندارد هر فردی با هر سطح از دانش بدون اینکه نیت واقعی‌اش مشخص باشد به شرط دسترسی آزاد به فضای مجازی می‌تواند هر خبری را منتشر کند. به همین دلیل هم هست که مثلاً یک پیرمرد ۸۰ ساله که سواد آنچنانی ندارد به راحتی می‌تواند از درمان قطعی کرونا با جوشانده‌ای که حتی سرماخوردگی را نیز درمان نمی‌کند، صحبت و مردم را تشویق به استفاده از آن کند.

اما آخرین و مهم‌ترین سؤال درباره شایعات این است که چرا ما تمایل به باور شایعات داریم؟

عموماً پدیده‌های ناشناخته و عجیب همواره برای بشر جذاب بوده است پس هر چه خبری عجیب‌تر باشد میل ما به باور این خبر نیز افزایش خواهد یافت. به جز این شایعات عموماً بر پایه کم آگاهی ما ساخته می‌شوند پس به صورتی هدفمند نقطه ضعف ما را نشانه گرفته‌اند و به همین سادگی باعث می‌شوند که ما باورشان کنیم.

در آخر باید گفت که اگر می‌خواهید در برابر موج بی امان شایعات در امان باشید اولین گام و شاید هم مهمترین گام بالا بردن آگاهی است. آگاهی به ما کمک می‌کند که اولاً هر شایعه‌ای را باور نکنیم و در ثانی به ابزاری برای انتشار شایعه تبدیل نشویم.

پس بهتر است در مواجهه با هر خبری ابتدا درباره آن از منابع مختلف تحقیق کنید و یا از افرادی که اشراف کاملی به موضوع دارند سؤال کنید و پس از اطمینان از صحت آن خبر دست به بازنشر آن بزنید.