به گزارش پایگاه خبری ربیع، در تمامی طول تاریخ نقش رسانه بی‌بدیل بوده و تأثیرگذاری آن در ابعاد مختلف زندگی بشری انکارناپذیر است؛ منتهی در هر زمان رسانه با شرایط و فرم خاص خود ظاهر شده است.

امروزه این حقیقت به‌خوبی اثبات شده که رسانه‌ها سهم و نقش جالب توجهی در ایجاد تغییرات و دگرگونی‌های سیاسی، اجتماعی، فرهنگی و حتی اقتصادی دارند. تأثیر رسانه‌ها در این عرصه و در تحولاتی مانند انقلاب‌ها، موضوع مهمی است که کمتر به آن توجه شده است.

رسانه در مفهوم کلی آن، موجد بسیاری از تحولات و دگرگونی‌ها در ساختار اجتماعی و سیاسی بسیاری از کشورها و ازجمله ایران بوده است. در این رابطه، می‌توان به نقش و تأثیر رسانه‌ها در پیروزی انقلاب اسلامی اشاره کرد.

در این دوره با وجود آنکه رسانه‌های مهم یعنی مطبوعات، رادیو و تلویزیون، تحت کنترل و هدایت رژیم پهلوی قرار داشت، اما مردم و روحانیون با بعضی رسانه‌های سنتی و به‌ظاهر کم‌اهمیت به اقدامات سیاسی مهمی دست زدند.

این رسانه‌ها که از بیشتر آن‌ها با عنوان رسانه‌های سنتی یا کوچک نیز یاد می‌شود، شامل نوارهای کاست، مساجد، منابر و اعلامیه‌ها هستند که با تأثیر شگرف خود در فرایند انقلاب، نقش واسط و ارتباطی میان مردم، روحانیون و رهبر کبیر انقلاب ایفا کردند که به تأثیر و کارکرد هریک از آن‌ها در پیروزی انقلاب پرداخته می‌شود.

تردیدی نیست که نوارهای کاست، مساجد و اعلامیه‌ها نیز می‌توانند مصادیق بارزی از رسانه باشند؛ چنانچه در انقلاب اسلامی نقش رسانه‌ای آنها به اثبات رسیده است. بررسی فرایند نقش رسانه‌ها در انقلاب ایران نشان می‌دهد با آنکه تمامی کانال‌های ارتباطی مدرن نظیر رادیو، تلویزیون، مطبوعات و… در اختیار رژیم شاه قرار داشت، اما رسانه‌های کوچک‌تر و سنتی‌تر مانند نوارهای کاست، مساجد و اعلامیه‌ها در اختیار مردم بودند و تأثیر مهمی بر پیروزی انقلاب داشتند. تا جایی که می‌توان گفت در انقلاب ایران درحقیقت مردم با هم برخورد نداشتند؛ بلکه برخورد بین رسانه‌های بزرگ دربرابر رسانه‌های کوچک‌تر بود و سرانجام رسانه‌های کوچک‌تر و سنتی پیروز شدند.

نوارهای کاست، یکی از رسانه‌های بسیار مهم در انتقال پیام و ارتباط سیاسی میان مردم و حضرت امام(ره) به‌ویژه در دوران تبعید بود. اهمیت این مسئله در انقلاب تا جایی است که یک روزنامه‌نگار آمریکایی با لحنی تمسخرآمیز این‌گونه پیشنهاد می‌کند: روی قبر شاه بنویسید که او نوار کاست را فراموش کرد. نویسنده‌ای از دانشگاه کالیفرنیا نیز در وصف اهمیت این رسانه، آن را سمبل تکنولوژیک انقلاب ایران معرفی می‌کند.

بی‌شک یکی از علل استفاده‌ زیاد از این رسانه، ارزان و دردسترس‌بودن و قابلیت تکثیر آسان آن است. این نوارها که حاوی پیام‌های امام، سخنرانی برخی شخصیت‌ها و مبارزان سیاسی و گاهی حتی صدای شلیک گلوله‌های رژیم بر مردم بود، توسط خود مردم ضبط و تکثیر و در سطح کشور دست به دست می‌شد. به‌واقع از آنجا که امام(ره) به دلیل محدودیت‌هایی که رژیم بر او تحمیل کرده بود، نمی‌توانست از رسانه‌هایی چون مطبوعات یا تلویزیون استفاده کند، نوارهای کاست بهترین وسیله برای رساندن پیام‌های صوتی ایشان بود. با توجه به همین نقش حیاتی و مرکزی بود که روزنامه‌نگاران اروپایی، نهضت امام خمینی را «انقلاب کاست» نامیدند.

واقعیت این است که مردم ایران از نظر سلاح، تشکیلات یا قدرت تکنولوژیک، امکانات بسیار اندکی در اختیار داشتند. یکی از آن وسایلی که مورد استفاده قرار گرفت و بسیار هم مؤثر افتاد، نوار کاست بود. در آن زمان علاوه بر ضبط و پخش پیام‌ها و سخنرانی‌ها، صدای تیراندازی و کشتار مأموران رژیم هم ضبط و در کشور توزیع می‌شد که مردم را با حکومت آشنا و برای ادامه مبارزه نسبت به آن حساس می‌کرد. با اینکه رژیم همه تحرکات را زیر نظر داشت، اما اهمیت و قدرت این وجه از فعالیت‌های مردم از چشم آن‌ها پنهان ماند و بسیاری از مردم، گروه‌های مذهبی و سیاسی به فعالیت خود در این زمینه تا پیروزی انقلاب ادامه دادند؛ اما در کنار این رسانه، مساجد نیز با قدرت رویارویی مستقیم مردم و روحانیون، نقشی مؤثر در تثبیت و تعمیق فعالیت‌های سیاسی داشتند؛ بنابراین رسانه دیگر تأثیرگذار آن زمان، مساجد و جلسات مذهبی بود که واسط میان رهبران انقلاب و مردم بودند و نقش مهمی در شکل‌دهی به مبارزه علیه رژیم و نیز زمینه‌سازی برای گسترش جریان‌ها و تحولات انسانی ایفا کردند.

در جریان انقلاب اسلامی می‌توان اذعان کرد اولین جرقه‌های انقلاب در سال ۱۳۴۰ و ۱۳۴۱، با سخنرانی امام خمینی و از دریچه‌ اطلاع‌رسانی زده شد و مسجد اعظم و مدرسه‌ فیضیه‌ قم، بستر اصلی این حرکت را فراهم کردند. امام(ره) نیز به اهمیت این مسئله به‌خوبی واقف بودند و به همین دلیل نیز پایه‌ مبارزات خود را با سخنرانی در مساجد آغاز کردند. ایشان اعتقاد داشتند مسجد، مرکز تبلیغ است. در صدر اسلام از همین مساجد جنبش‌ها و ارتش‌ها راه می‌افتاده و مرکز تبلیغ احکام سیاسی اسلام بوده‌اند.

امام و بسیاری از شخصیت‌های مبارز انقلاب ازجمله روحانیون با به‌کارگیری موفقیت‌آمیز مساجد توانستند آن را به مکانی برای شکل‌گیری مخالفت‌های مردمی علیه رژیم پهلوی تبدیل کنند. یک محقق آمریکایی در این زمینه می‌گوید: مخالفت با شاه به‌وسیله‌ شبکه‌های غیررسمی توسط دویست هزار مبلّغ دینی و نود هزار مسجد سازمان‌دهی شد. درواقع مسجد همواره مکانی پویا برای فعالیت‌های سیاسی بود؛ اما کارکرد مبارزاتی این مکان در ماه‌های مذهبی ازجمله ماه‌های محرم و صفر شدت می‌یافت و به مهم‌ترین کانون افشاگری‌های روحانیون علیه رژیم و نیز محلی برای توزیع اعلامیه‌ها و نوارهای سیاسی تبدیل می‌شد. بسیاری از مردم نیز که به مناسبت مراسم خاص این روزها در مساجد حضور می‌یافتند، گذشته از آنکه به تقویت اندیشه‌های مذهبی خود می‌پرداختند، از اوضاع سیاسی کشور نیز آگاهی می‌یافتند؛ علاوه بر این مساجد، مکانی مناسب برای آشنایی افراد با یکدیگر و تربیت شخصیت‌های مبارز و انقلابی بود.

رژیم شاه نیز که به اهمیت نقش مساجد پی برده بود، سیاست مخالفت با برگزاری بسیاری از مجالس مذهبی را در مساجد در پیش گرفت؛ زیرا بسیاری از حرکت‌های مردمی از همان مراکز شروع می‌شد و به گوش دیگران می‌رسید. پس طبیعی بود که نظارت، کنترل و مراقبت خویش را به روی این‌گونه مجالس حتی در روستاها افزایش دهد؛ اما با وجود بعضی هتک‌ حرمت‌ها، شاه و عمالش هیچ‌گاه نتوانستند مانع فعالیت‌های مردم در مساجد شوند؛ زیرا رژیم به‌خوبی از این موضوع آگاه بود که هرگونه اقدام خرابکارانه دربرابر قداست و حرمت مسجد، نه‌تنها مانع فعالیت‌های مردم نمی‌شود، بلکه اعتراض مردم را تندتر می‌کند.

اعلامیه‌ها و شب‌نامه‌ها از دیگر رسانه‌هایی بود که در اختیار نیروهای انقلابی قرار داشت و به‌خوبی به عنوان رسانه‌ای آسان و تأثیرگذار و کم‌خرج از آنها استفاده می‌کردند. در نهضت انقلاب اسلامی، اعلامیه‌ها شامل مطالب گوناگون سیاسی مانند پیام‌های امام(ره) یا شعارهای سیاسی برای دعوت مردم به مبارزه بودند که توسط مردم و گروه‌های مختلف معترض چاپ و توزیع یا بر در و دیوار خانه‌ها و مساجد چسبانده می‌شدند. این رسانه که از مزایایی چون کم‌هزینه‌بودن، حمل سریع و آسان و قابلیت تکثیر فراوان برخوردار بود، به رسانه‌ای فراگیر در میان مردم تبدیل شد. بدین‌ترتیب اعلامیه‌ها نیز اگرچه رسانه‌ای سنتی محسوب می‌شدند، اما در دوره‌ای مدرن دربرابر رسانه‌های پیشرفته‌ای چون سینما، تلویزیون یا حتی مطبوعات، نقشی بزرگ در پیشبرد نهضت انقلاب اسلامی ایفا کردند.