به گزارش پایگاه خبری ربیع، امام علی (ع) فرمودند: «اِسْتَصْبِحُوا مِنْ شُعْلَهِ وَاعِظٍ مُتَّعِظِ وَ اقْبَلُوا نَصِیحَه ناصِحٍ مُتَّعِظٍ؛ از فروغ واعظ و پنددهنده‌ای که خود پندپذیر است، روشنایی برگیرید و نصیحت نصیحت‌گر موعظه‌پذیر را پذیرا باشید!»

اگر باب نقد و انتقاد بسته شود بسیاری از انسان‌ها مخصوصا کسانی که مسئولیت اداره بخشی از جامعه را به نوعی عهده‌دار هستند، یا به بی‌راهه‌های غیر قابل برگشت می‌روند یا به سرعت سقوط می‌کنند و جامعه را نیز از جایگاهی که دارند ساقط می‌نمایند؛ بنابراین نقد یک نیاز دائمی است که می‌تواند به اصلاح بینجامد و مردمی را به حق و حقوقشان برساند. منتهی نقد و انتقاد آدابی دارد که باید شخص و اشخاص نقدکننده رعایت کنند. هرچند امروز در جامعه ما بیش از هر کشوری باب نقد و انتقاد باز است و هر کس به‌راحتی هر چه خواست می‌گوید و می‌نویسد و برخی فریاد وا آزادی هم سر می‌دهند. اولین چیزی که باید در نقد مورد توجه باشد این است که انتقاد با عمل نیک همراه باشد؛ کسی که دیگران را پند می‌دهد، اما خودش اهل عمل به گفته‌هایش نیست، سخنش اثری در شخص مقابل ندارد. نیز باید انتقاد، سالم و اصلاح‌گرانه باشد نه از روی غرض و حسد و کینه! «النَّصِیحَهُ مِنَ الْحَاسِدِ مُحالٌ؛ نصیحت و خیرخواهی از حسود، محال است.» از این رو، بسیاری از نقدهای وی انتقام است. نباید فکر شود هدف از انتقاد، برشمردن عیب‌ها و کاستی‌هاست، بلکه پیدا کردن راه‌های درمان برای دردهای موجود و رهایی از بحران و آشفتگی و نابسامانی نیز هست. در انتقاد سالم، عالَم محضر خداست و انسان‌ها همه آفریده‌های او. کاستی‌ها و ضعف‌ها، با توجه به این بینش، به گونه‌ای مطرح می‌شوند که ناسازگار با آن حضور نباشد. انتقام گرفتن خویی است حیوانی، در برابر انتقاد سالم. امام صادق (ع) می‌فرماید: «إِیَّاکُمْ وَ الْمِراءَ وَ الْخُصُومَهَ فَإِنَّهُما یُمْرِضانِ الْقُلُوبَ عَلَی الْإِخْوانِ وَ یَنْبُتُ عَلَیْهِمَا النِّفاقَ؛ از بگو مگوهای بی‌حاصل و دشمنی‌ها بپرهیزید! زیرا این دو مایه بیماری دل‌ها و زمینه‌ساز نفاق در میان مؤمنان است.» پرخاشگری و پریدن به یکدیگر و به کار گرفتن عبارت‌ها و تعبیرهای نیشدار و کینه‌توزانه، بذر بدبینی و بدخواهی را در جامعه می‌افشاند و نتیجه‌ای جز تشنج و سلب آرامش و آسایش به دنبال ندارد.

بی‌شک کسی که به بهانه انتقاد می‌خواهد انتقام شخصی یا گروهی خود را از دیگران بگیرد، دارای روحیه خودکم‌بینی و حقارت نفس شده است که شفای خاطر خود را در تخریب دیگران می‌بیند؛ از این رو، هیچ‌گاه نمی‌تواند گام اصلاحی بردارد و سخن مصلحانه و خیرخواهانه بر زبان و قلم خود جاری سازد. ناقد مبتلای به این درد، نمی‌تواند نسخه شفابخش بپیچد و باید به او گفت: یک قدم بر خویشتن نِه و آن دگر در کوی دوست. برای نقد باید زمان و مکان رعایت شود. نقّادی و سره از ناسره شناسی، فنّ و هنری است که در هر زمان و مکان شیوه و روش ویژه‌ای می‌طلبد. چه بسا در برهه‌ای از زمان، سخنی را به عنوان انتقاد بتوان گفت که همان سخن در شرایط دیگر روا نباشد. نقد باید صمیمی و خصوصی باشد. امام علی (ع) می‌فرماید: «اَلنُّصْحُ بَیْنَ الْمَلَأِ تَقْرِیعٌ؛ نصیحت و خیرخواهی آشکارا و علنی نوعی سرکوب به شمار می‌رود.» اگر انسان بتواند عیب و کاستی کسی را به گونه‌ای مطرح کند که جایگاه اجتماعی و حیثیت حقوقی و حقیقی او خدشه‌دار نشود، باید چنین کند و هرگز افشاگری و در بوق و کرنا دمیدن، پسندیده نیست. گرهی که به آرامی و نرمی و با دست گشوده می‌شود، چرا با سر و صدا و با دندان بگشاییم! خیرخواهانه بودن انتقاد اصل مهم در نقادی است. در این گونه انتقادها، پیوند مردم با یکدیگر بر اساس خیرخواهی و وحدت تقویت می‌شود و نیروها و استعدادها در جهت شکوفایی و بالندگی به کار می‌افتد. بر انتقادکننده است که آگاهی و شناخت کافی از موضوع داشته باشد. «عَالِمٌ بِمَا یَأْمُرُ وَ عَالِمٌ بِمَا یَنْهی عَادِلٌ فیما یَأْمُرُ وَ عَادِلٌ فیما یَنْهَی؛ به آنچه فرمان می‌دهد و از آنچه باز می‌دارد، آگاهی داشته باشد و در هر دو مورد، عدل و داد را نگه دارد.»

و سرانجام کسی که می‌خواهد از ارزش‌های اسلامی دفاع کند و جلوی ضد ارزش‌ها را در جامعه بگیرد، شایسته است پیش از آن، خود را با سلاح آگاهی همه سویه آماده سازد و وظیفه خود را به‌درستی بشناسد، آنگاه در پی انجام وظیفه برآید. هر موضوعی را که می‌خواهد به نقد بکشد و امر و نهی نسبت به آن داشته باشد، باید تمام زوایای آن را مورد جستجو قرار دهد و تمام احتمال‌ها را پیش روی نهد؛ آنگاه با تجزیه و تحلیل منطقی و روش و شیوه‌ای خردپسند و همسو با شریعت اسلامی، نکته‌های مدنظر خود را بیان کند. ناقد مبتلا به درد نادانی نمی‌تواند نسخه شفابخش بپیچد. مسئولان باید زمینه‌های نقد سالم را فراهم آورند و از نقد نهراسند، بلکه برای هموار ساختن راه اصلاح از نقد استقبال کنند و با روی گشاده منتقدان را بپذیرند و اهل نقد و انتقاد نیز باید به دور از هر گونه غرضی به نقد سازنده بپردازند. این چیزی است که امروز نیازمند تمرین بیشتر است تا جامعه به حد مطلوب کمال دست یابد. حالا نقد بسیار است؛ اما به نظر می‌رسد گوش شنوایی وجود ندارد یا کم است و انتقاد اثری ندارد. از طرفی ظرفیت شنیدن نیز بسیار ضعیف است، اما نباید کاملا درهای انتقاد را بسته دید بلکه لازم است به منظور اصلاح و تسهیل امور، نقدهای منصفانه بیان شود مثل اینکه در یک کلمه باید گفت اقتصاد رها شده و تورم ترمز بریده است کسی هم به فکر ایجاد مانع برای گرانی نیست و تدبیری مؤثر دیده نمی‌شود!

 مظفر حاجیان